87/01/21
نویسنده:دکتر محمد صالح ابراهیمی(شه پول)
تبریز نیوز:ایران مهر
تبریز نیوز:سرویس مقاله:ایران مهر- دكتر محمد صالح ابراهيمي(شه پول):پس از شكست امپراتوري عثماني در نخستين جنگ جهاني،آتاتورک وهم انديشانش همراه با توان دهي به ترك سالاري كه هدفش ترك ساختن و فرو بلعيدن اقليتهاي قومي ساکن درآناتولیبود،به سبب آگاهي و رشد ملي كردهاي تركيه و توان مندي جنبش رهايي بخش كُرد نتوانستند به هدفهای پليد خود برسند.1، در آن هنگام جمعيت تعالي كردستان كه بنيانگذاران آن علامه بديع الزمان ملا سعيد نورسي و خليل خيال از ُمتكي و حمزه بيگ از موكس و... بودند و بيشتر مهاجران كُرد مقيم استانبول عضو اين جمعيت بودند. در نخستين كنگره جمعيت تعالي كردستان شيخ عبدالقادر نهري شاهي شمزيني كه رئيس مجلس سنا و شوراي عثماني بود و از تبعيد مكه به وطن باز آمده بود، به رياست آن جمعيت برگزيده شد و امين علي پسر بدرخان و ژنرال فؤآد پاشا به سمت نواب رئيس و ژنرال حميد پاشا به دبير كلي جمعيت انتخاب شدند، كوشش آن جمعيت سياسي تامين حق سرنوشت قوم كُرد بود2. اين جمعيت روش ميانه رو داشت و با حزب حريت برسر واگذاري خود مختاري كردستان در چارچوب عثماني همراه شده بود، جمعيت تعالي كردستان در استانهاي ديار بكر ، بتليس، خرپوت نماينده داشت و در سرو سامان دادن به وضع كردها فعاليت می کرد.كميسر عالي بريتا نيا در استانبول در تلگرافي به نماينده ديپلماتيك بريتانيا در بغداد ، در تاريخ 18 آوريل سال 1919 م نوسته بود كه سيد عبدالقادر ابن عبيدالله نهري رئيس جمعيت تعالي كردستان و رئيس مجلس سناي دولت عثماني از سوي كميته كردهاي محل،براي من پيشنهادي آورده و خواستار استقلال كردها وآزادي آنان از يوغ ستم جانفرساي تركان گرديده است3،در شيرو نز ديك ملاطيه كنگره اي از سران ونماينده عشاير كرد تشكيل شد (6 سپتامبر 1919م) منجمله اين شخصيتها درآن شركت داشتند: بدر خان ، كامران علي بدر خان ، جلادت بدر خان، جميل پاشا زاده، اكرم بي، علي غالب بي والي، خرپوت، حاجي موسا مالك موتكين، شيخ عبدالباقي كفروي بتليس، عمرآقا مالك درشو، رسول آقاي مشاسايي،سعد الله افندي نماينده پيشين مجلس، شيخ محمد افندي، شيخ ضياء الدين افندي، نورشيني و جمال چتوي مالك گرزايين و.... بالاجماع در آن كنگره خليل رحيم بي كه ريش سفيد وسركرده عشيره بدر خاني بود به نام فرمانده كوردستان انتخاب كردند و بنام كميته دفاع از حقوق كُرد، اصول اساسي كردستان آزاد را اعلام و مفهوم اين اصول را براي سران كرد فرستاده و بيان كرده بودند. تركها گفته بودند در تابستان 1919 م سرگََََََُرد نوئل انگليسي به ملاطيه سفركرده و سفر او جای ترديد بوده است. در اين مرحله جنبش كرد چنان كارايی داشت كه از پذيرش بين المللی برخوردار گرديده بود. سخن درباره به رسميت شناختن »حقوق ملي كرد«درپيمان سور به ميان آمد، سور پيمان صلحي بود كه در تابستان 10 اوت سال 1920 م در پاريس براي تاسيس يك حكومت خودمختاركُرد برعثماني تحميل شده بود.4و5
دكتر محمد صالح ابراهيمي(شه پول)
درماده 62پيمان سِورپيش بيني شده بود كه در قلمرو عثمانیولايتهاي خود گرداني كه بيشتر باشندگانشان كُرد باشند،د پديد آيد . ماده 63 آن پيمان نامه تركيه را متعهد می ساخت كه پيرو برنامه اي كه كميسيون فراهم خواهد نمود ، خودگرداني را در مهلتي سه ماه برای کردها فراهم نمايد.سرانجام در ماده 64 پيش بيني شده بود،كه كُردها مي توانند از جامعه ملل بخواهند كه حق آزادي و جدا شدن از تركيه را به آنان بدهد . واسيلي نيكيتين درباره اهميت اين پيمان سور براي كردها مي نويسد : «هرچند كه پيمان سور تنها بر روي كاغذ ماند ، با اينهمه اين پيمان در رشد مساله كُرد چرخشي بسيار پر اهميت بود، براي نخستين بار در تاريخ مساله خود گرداني ولايتهاي كه باشندگا نشان بيشتر كُرد هستند ،در يك سند به بررسي گذاشته شده ، از آن دم ،ديگر در اهميت بين المللي مشكل كُرد گمان و دودلي نيست . 6و7
خالد جبرانلو كه از 19 اوت سال 1920 م بعنوان مقام رسمي سرکميسيون محاسبات شوراي دادگاه عالي (در ارزروم) انتخاب شده بود، در كميته پنهاني با جمعيت تعالي كردستان براي استقلال كردستان با جديت مي كوشيد و طرح جنبش مسلحانه را با ايشان پايه گذاري كرده بود و با شيخ عبدالقادر ابن شيخ عبيداله نهري شمزيني و عبدالرحمن حق يار كه ازسران و اعضاي جمعيت تعالي كردستان بودند در استانبول تماس مي گرفته وبه ياري آنان با يوسف ضيا و هوادارانش ، نمايندگان مجلس كبير ملي تركيه ، كنارآمدند و همراه شده بودند كه از راه جامعه ملل براي دستيابي كردستان به آزادي بكوشند. در همان هنگام خالد جبرانلو به گردآوري پيام هاي كتبي فرمانروايان روستاهاي بخشهاي وارتو، بولانيق، ملازگرت، خنيس،كارليف،سولخان ، چيكچورآغاز كرد كه در اين پيامها از جامعه ملل خواسته بودند،به كردستان تركيه استقلال بدهد.
اين پيامها، ا زراه جمعيت تعالي كردستان براي مصطفي نمرودي و ژنرال شريف پاشاي كُرد، به جامعه ملل فرستاده شد در چنين شرايطي روش ژنرال شريف پاشاي كُرد سرپرست هيات نمايندگي تركيه عثماني در كنفرانس ورساي كه هم مقام بزرگ اداري در امپراتوري عثماني داشت در خور نگرش است .ژنرال شريف پاشا جلب تحبيب ايران را خواستار بود و در هنگام سرپرستي هيات نمايندگي عثماني در كنگره ورساي ، اين مسئوليت را از سر خود باز كرد وخويشتن را نماينده كردستان ناميد و با وزير خارجه ايران درباره اعلام استقلال كردستان عثماني در زير قيمومت ايران به گفتگو نشست.ايشان دو يادداشت را درباره خواست كردهاي تركيه (22 مارس سال 1919م و1 مارس 1920م) ، به نام كُردها ، همراه با نقشه كردستان يكپارچه تركيه ، به كنفرانس صلح داده، ژنرال شريف پاشا همچنين با هيئت نمايندگان داشناكهاي ارمني هم گفتگوهايي داشت و همراه با آنان به روز20 دسامبر سال 1919م اعلاميه براي كنفرانس صلح داده بود8. آقاي سيروس ايزدي مترجم كتاب مزبور در اين زمينه نوشته اند اين حقيقت تاريخي به سببهاي سياسي در هشت دهه اخير از ما پوشيده بوده است ، اما در تنش ميان تاريخ و سياست سرانجام پيروزي نهايي با تاريخ است، براي اين مترجم (سيروس ايزدي) كشش كُردها به سوي ايران در اين پژوهش درآن سال مطلبي تازه ودر خور نگرش بود و اين پژوهش ارتباطي به اوضاع كنوني و مناسبات برادرانه امروز جمهوري اسلامي ايران و تركيه ندارد و موضوع در اساس مربوط به روزگار عثماني و آغاز جنبش کماليان است. در ضمن ترجمه كتاب كُردان گوران و مسائله كُردها در تركيه تاليف گ.ب.آكوپف (هاكوپيان) توسط سيروس ايزدي در هفته نامه كيهان هوايي در ارديبهشت 1376 ش منتشر شده وبسيار مورد استقبال قرار گرفته است .9 . نكته قابل ذكر اين است دكتر محمود افشار در تير ماه (1304ش) در مورد شورش كردها ي عثماني و كم وكاستي معاهده(وداديه و تامينيه) نوشته بود، اگر در زمينه ايجاد ارتباطهاي فرهنگي و اقتصادي مناطق كُُردنشين ايران فعاليتهاي گسترده تري صورت گيرد:.....آن وقت براي ما هيچ مضر نخواهد بود، اگر روزي كردستان عثماني مستقل شود وبين ما و دولت ترك يك دولت كوچك ايراني نژاد، در آن حدود فاصله باشد و تا اندازهاي ما ايرانيان را از ترس نژاد زرد آسوده خاطر می سازد.10
همچنين اعتلاء الملك نصر الله خان(خلعتبري) كه حكومت كردستان را بر عهده داشت در تير ماه (1305ش) از سنندج به تهران در گزارشي مبسوطي به تاريخ وجغرافياي كردستان اشاره كرده بود و اعلام نموده بود كه نژاد كُرد، ايراني و خون آنها خون ايراني است و بايد براي آسايش آنان و توجهات كُردهاي بين النهرين بسوي ايران، خودداري نكنيم11. همچنين شخصيتهايي مانند نصرالله خان بهنام و ميرزا عبدالحسين خان تيمور تاش وزير دربار پهلوي كه بخشهاي مهمي از سياست خارجي ايران را نيز بعهده داشت ، معتقد بودند كه نبايد كاري را انجام داد كه كُردها از ايران رنجيده گردند و سرهنگ امين نيز اصولا به سياست « جلب و تحبيب» سران كُرد اعتقاد داشت.
محمد علي فروغي مي گفت:« تخم لق كردستان مستقل را هم انگليسيها در دهان كُردها شكسته و خاطر دولت تركي را از اين جهت متزلزل ساخته اند و البته ما هم بايد مثل آنها متزلزل باشيم ولي متاسفانه تركها ما را مدعي فرض ميكنند كه ما مي خواهيم يك منطقه كردنشين بين ايران و تورك قرار دهيم»12.لذا نگرانندكه دولت ايران نمي خواهد در تامين حدود با تركها همكاري كند و معلوم بود که هدف اصلی ترکها از تامين حدود آن بود، تا به كمك دولت ايران از شر كُردها خلاص شوند13. بالاخره فروغي و كميسيون تامين حدود كار خود را انجام دادند و حتي در شهريور 1309ش از پشت سر از سر حد ايران كُردها را به توپ و مسلسل بستند و علي منصور در پاسخ به سفارت كبراي توركيه تند و صريح گفته بود:« هرگاه قواي ايران نبود تركها با يك عده قشون محدود ، نمي توانستند به رفع غائله آغري داغ موفق شود14. ودر بهمن 1310 ش ارتفاعات مهم و سوق الجيشي آراراتِ خاك ايران به تركها واگذار شد و از آن پس تا پايان سلطنت رضاه شاه سياست خارجي ايران وجه پويا و فعال خود را از دست داد.15
بر خلاف نظر اعتلاء الملك كه به تفكيك تحديد حدود از تامين حدود اعتقاد داشت برداشت فروغي كاملا نادرست بود.16
پي نوشت ها:
1-dr. t.z . tunayatukiye desiusi partial 1859-1957
Istanbul.1951 4z9 430.
نك كتاب كوردان گوران و مساله كُرد در تركيه تاليف آكوپف هاكوپيان ،ترجمه سيسروس ايزدي انتشارات هيرمند چاپ 1376 ش
- شورش كردها ي تركيه و تاثير آن بر روابط خارجي ايران چاپ 1374 ش تهران كاوه بيات
2- شيخ عبدالقادر ابن ملك غازي شيخ عبيدالله نهري است ،ص 70،77و85 كتاب كُردها ، كندال، عصمت شريف وانلي و مصطفي نازدار ، ترجمه ابراهيم يونسي چاپ روزبهان 1370 ش تهران
3- كتاب كوردان گوران همان كتاب
4- شورش كردها، كاوه بيات همان كتاب
5- كتاب كردان گوران همان كتاب
6- نك پيمان واسناد صلح سِور، مسكو 1927م ص 24-25
7- كتاب كُردان گوران ص 110و114
8- كتاب كُردان گوران ص 105 و 117
9- کتاب کردان گوران ص6
10- نك مجله آينده شماره 1 خرداد 1304ش ص 62 و171 و کاوه بيات شورش کردها
11- سواد راپورت حكومت كردستان از سنندج ، نمره 692، 4 تير ماه (1305ش) موسسه مطالعات،38 و 35، 58، شورشي كردها، كاوه بيات ص 69 همان كتاب
12- شورش كردها كاوه بيا ت همان كتاب ص 116
13- همان کتاب ص 116
14- همان كتاب ص 147
15- همان كتاب ص 170
16- همان كتاب ص 173.... وشورشي كردهاي توركيه و تاثير آن بر روابط خارجي ايران، كاوه بيات چاپ اول 1374 ش تهران نشر تاريخ ايران.
پایان.
|
شماره : 13871214358tn|سرویس:مقاله | |
|
21 فروردين 1387 ساعت 23:22 |
نوشته شده توسط تبریز نیوز در ساعت 15:13 | لینک
|
